Alvarlı Efe Hazretleri
Çöğendirli Hacı Salih Efendi
Hace Hüseyin Efendi
Mahmud Vehbi Efendi
Çöğender Baba
Çöğender (Çevgandar Baba) Baba ilçeye 12 km. mesafede bulunan Çöğender köyünde medfundur. Çöğender Babanın türbesi köy içerisindeki caminin 30 m. alt ucunda dört ayak üzerine oturtulmuş basit bir yapıdır.
Yağan Paşa vakfiyesinde şahit olarak gösterilen Seyit Çukender Ali bin Seyit Süleyman’ın, o tarihte sağ olduğu anlaşılmaktadır. “Çukender Baba Rezaknallahü bi şefaatü (Rızıklandıran Allahın yardımıyla) der karye i Çukender Mağfurulleh derviş anın meczubu (Allah sevgisi ile kendinden geçmiş) ve cümle halkın mahbubu (sevileni) olup umuru dünyevinden Müberra (aklanmış) ve nafaka ve kisve efkarından münezzeh olup ekseri zamanını çukan (uzunca çubuk) getirip gezer imiş. Merkadi şerif içinde olan karye kendunun ismi ile müsemma olup karye-i mezburede (adı geçen) ve gayride evkafı olup matakaddemede vakfiyet üzere zapt oluna. Gelip defteri atike mukayyet olmakla kaydı defter olundu.”
Kayıtlar gösteriyor ki Çukender Baba zengin bir Türk sofisidir. Bu köy ile diğer araziyi türbesine ve köyde yaptırmış olduğu mektep masrafına tahsis etmiştir. Yağan Paşa vakfiyesinden anlaşıldığına göre, Oğuz kabilesine mensup olan bu Türkler, Türkistandan Kirman şehrine ve oradan Pasinler’e gelerek birçok köyler kurmuşlar ve birçoklarını da Gürcülerden satın almışlardır.
Çukender Babanın, köyde türbesi yıkılmış olup, yalnız toprak mezarı bulunmaktadır. Yakınlarında Emir Süleyman adında bir zatın yine toprak örtülü mezarı vardır. Bu zatın, Çukender’in muasırı olduğu ve emir unvanı sebebiyle mahalli beylerden olduğu ileri sürülebilir.
M. Sadi Çöğenli tarafından tesbit edilen başka bir kayıttan, “Erzurum Pasinler kazasına bağlı Çöğender köyünde medfun Çöğender Babanın Hz.Ebubekirin torunlarından olduğu” görülmektedir.
Emir Süleyman
Emir Süleyman’ın kabri köyün doğu ucunda, Çöğender Baba makamından yaklaşık 200 m. uzaktadır. Yanında ismini taşıyan bir de çeşme mevcuttur.
Yaramış Baba
Ayrıca, köy içindeki eski mezarlıkta, adını taşıdığı çeşmenin sırtında moloz taşlarla yapılmış olan Yaramış Baba’nın mezarı bulunmaktadır. Baş taşı Abdullah bin İbrahim olan bu zatın yörede yapılan savaşlarda yararlılık göstermiş abit bir kişi olduğu nakledilir.
Alaettin Ali Türbesi
Alaettin Ali türbesi, ilçeye 16 km. mesafede bulunan Ovaköy’ün (Ezirmik) yakınındadır. Günümüze türbenin yalnızca duvar kalıntıları gelebilmiştir. Türbe içerisinde yedi mezar bulunmaktadır. Bunlardan birinin Selçuklu Beyi Alaettin Ali’ye (l287) ait olduğu sülüs yazılı kitabesinden anlaşılmaktadır. Diğer mezar taşlarından birisi de aynı aileden Necmettin kızı Oktayo Hatun’a (1271) aittir.
Ferruh Hatun Türbesi
İlçenin dokuz km. güneyinde, Ardıçlı (Miyadin) köyünde bulunan Ferruh Hatun Türbesinin giriş kapısı üzerindeki 1324 tarihli Arapça kitabesinden, Ali Gazi tarafından yaptırılmış olduğu görülür. Bu şahıs muhtemelen İlhanlılara yakın bir kimse idi ve ‘Gazi’ lakabına bakılırsa, Şiraz Ali, Gürcülerle savaşan bir İlhanlı tebası idi. Türbe kesme taştan yapılmıştır. Sekiz cepheli olan türbenin üzeri sivri bir kubbe ile örtülüdür. Cephelerde üç penceresi bulunmaktadır. İçten 3.40 m. çapında olan yapının 1.60 m. yüksekliğinde bir de mihrabı vardır. Türbe içerisinde yalnızca bir sanduka bulunmaktadır.
Seyit Gazi Türbesi
Rivayete göre ise, Seyit Gazi’nin şehadetinin üzerinden 450-500 yıl geçer. Selçuklu Sultanı Alaaddin Keykubat’ın annesi Ümmühan Hatun bir rüya görür. Rüyasında Seyit Ali Gazi, Ümmühan Hatun’a, ‘..ben yıllarca Anadolu’nun fethi için savaştım..sonunda Hasankale köyünde şehit oldum..benim mezarımı bul ve üstüne bir türbe inşa ettir’, der.
Hatun, Sultan oğluna rüyasını anlatır ve rüyanın gereğini yapmak için Sultan’ın oluru ile Hasankale’ye yola çıkarlar. Ümmühan Sultan, burada araştırma yapar ve bir çobanla ilgili söylentileri dinler. Çoban ile görüşür. Çoban, kalenin bulunduğu alanda bir yerde koyunların kesinlikle otlamadığını ve bu alana gökten nur indiğine şahit olduğunu anlatır. Ümmühan Sultan da aynı yere giderek, Seyit Ali Gazi’den hem şefaat hem de kendisine yine görünmesini ister. Dileği gerçekleşir. 1207 yılında Ümmühan Sultan bu alana bir türbe inşa ettirir.
Dede Mahmut
Kındığı köyünün kurucuları Dede Mahmut, Telli Dede ve Ali Baba ziyaretleri vardır. Dede Mahmut Hazretleri Sadatı kiramdandır. Türbesi ilçeye beş km. mesafede bulunan Altınbaşak köyü mezarlığında, beyaz taştan yapılmış bir çevirme içerisindedir. Marifetname kayıtlarında, İbrahim Hakkı Hazretlerinin annesinin babası, yani dedesidir. “Pes anı pederi İbram ile tezviç edip Kale’nin kurbunda Kındığı nam karyede (köyde) Sadatı kiramdan Şeyhoğlu merhum Dede Mahmut’un kızını almıştır. (1694) ol Hanife hatun bizim validei müşfikamız olmuştur.”
“Dede Mahmut Hazretleri Arabistan’dan seyyah olarak Erzurum’a gelmiş ve Hasankale’nin Kındığı nam karyesine yerleşmiştir. Kendisinin Seyit, evladı Resül Sadakatı Kiramdan olduğu rivayet sahihe ile beyan olunmaktadır. Kendisinden bazı harikulade keramet sadir olmuştur. Doğum tarihi menşei tevellüdü sahih ve vazıh olarak bilinmemekle beraber M.1607-1679 yıllarında yaşadığı ve Kara Şeyh Hazretleri diye maruf olan zatla aynı çağlarda yaşadıkları anlaşılmaktadır.”
Dede Mahmut Hazretleri ile Alvar İmamı Hacı Muhammet Lütfi Efendinin soyu ve mezhebi yönünden yakınlık olduğu söylenir.
Kara Şeyh İbrahim Efendi
Kara Şeyh İbrahim Efendi Hazretleri (1630-1707), Arabistan’dan seyyah olarak gelir. Altunbaşak (Kındığı) köyünde Dede Mahmut Hazretlerinin soyundan bir hanımla evlenir. Bilahare Hasankale ye gelip yerleşir. İlim ve irfanıyla ün yapar. Çok talebe yetiştirir. İbrahim Hakkı Hazretlerinin dedesi Molla Bekir Efendi, oğlu Derviş Osman Efendiyi Kara Şeyhin yanına vererek, yirmi yaşına kadar, sarf, nahiv, kelam, akaid, fıkıh, tefsir derslerini aldırır. Kara Şeyhin buradaki medresede uzun yıllar müderrislik yapmış olduğu anlaşılıyor. Kara Şeyh Efendinin devrinin müceddidi olduğu ileri sürülür. Kara Şeyh İbrahim Efendi vasiyetleri üzerine Pasinler Ulu Camii mihrabı önündeki bahçeye defin edilir .
Menkıbeye göre, Arabistan’dan seyyah olarak gelen Kara Şeyh Hazretleri, seyahatinin son durağı olan, Altunbaşak (Kındığı) köyüne akşamüzeri gelerek Dede Mahmut Hazretlerinin dedesinin evine misafir olarak konaklar. Evin sahibi dul bir hanım, ikram yemeği olarak yumurta pilavı pişirirken bu esnada Rusya’da zindanda bulunan oğlu hatırına geldiğinde (Oğlu da bu pilavı çok severmiş) kendisini tutamayarak ağlamış ve gözyaşları bu pilava damlamış. İkram yemeği Şeyh Efendinin sofrasına konulduğunda, “Ben bu pilavı yemem, çünkü bunun içinde gözyaşı var.”, der. Bu sırada işin gerçeği için evin hanımı çağrılır ve sebebi sorulur. Evin hanımı der ki “Rusya’da zindanda bulunan oğlum bu pilavı çok severdi. Pişirdiğim sırada o aklıma geldi ve gözyaşlarımı tutamadım.” Bunun üzerine Şeyh Efendi odasına çekilerek murakabeye dalar ve şiddetli kış mevsiminde gece yarısında kapı dövülerek dul hanımın oğlu, “Ana aç kapıyı ben geldim” der. Kapıyı açan annesi ayaklarındaki zincirle beraber oğlunu karşılar. Bu sırada Kara Şeyh Hazretlerinin yanına gidilerek ayağına kapanılır. Ertesi gün zindandan gelen çocuk Efendinin yanına giderek,”Duanız kabul oldu ve ailem huzura kavuştu. Şimdi ise benim dileğim odur ki Allah’ın emriyle annemi sana vereceğim” der. Şeyh hazretleri “Bunda bir hikmet var” diyerek annesiyle evlenir. Kara Şeyh Hazretleri, İbrahim Hakkı Hazretlerinin dedesi Dede Mahmut Hazretlerinin soyuna katılarak, bir müddet burada kaldıktan sonra Hasankale’ye yerleşir. Kara Şeyh Hazretlerinin kabri günümüzde, Hasankale Ulu Camii haziresine girişte sol tarafta, kesme beyaz taştan yapılmış bir türbe içerisindedir.
Telli Dede
Telli Dede Çöğender Köyü’nün karşısındaki Karga Pazarı’nın eteklerinde medfundur.
Gülperi Hatun Kümbeti
İlçeye l0 km. uzaklıkta tarlalar içerisinde bulunan Gülperi Hatun Kümbetinin XIV-XV.yüzyıllarda yapıldığı sanılmaktadır. Kitabesi günümüze ulaşmamıştır. Kümbet sekizgen gövdelidir. Günümüze çok harap bir durumda gelmiştir. Üst örtüsünün içten yuvarlak, dıştan konik bir çatı ile örtülü olduğu sanılmaktadır.
Kaynak ;Erzurum Evliyaları , Abdulhalim Durma
